Dwór obronny w Jeżowie. To najlepiej zachowany renesansowy kasztel w Polsce
Jeżów jest częścią wsi Wilczyska, położonej w powiecie gorlickim, w gminie Bobowa, w dolinie Białej Dunajcowej. Jego zabudowania leżą na prawym brzegu rzeki, na północny zachód od centrum Wilczysk, przy linii kolejowej Tarnów-Stróże oraz przy drodze Zborowice-Krynica Zdrój. Tereny Jeżowa rozciągają się w obrębie Pogórza Ciężkowickiego. Pierwsze wzmianki o Jeżowie jako wsi pochodzą z 1384 roku. Należał wówczas do sławnego rodu szlacheckiego Jeżowskich herbu Strzemię. Niektóre źródła podają, że za panowania króla Kazimierza Wielkiego na lewym brzegu Białej miał stanąć zameczek warowny, któremu nazwę ma zawdzięczać wzgórze Zamczysko. W 1469 roku odnotowano zaś istnienie zamku i folwarku Jeżowskich.
Najcenniejszym zabytkiem znajdującym się w Jeżowie jest renesansowy kasztel, uznawany za najlepiej zachowany w Polsce dwór obronny z tamtego okresu. Został wzniesiony w drugiej połowie XV wieku z inicjatywy rodu Jeżowskich, choć istnieją przesłanki, że jego budowniczym mógł być nowy właściciel Klemens Turski, który nabył wieś w 1483 roku za sprawą zamiany z Janem Jeżowskim. Budynek pełnił funkcję obronną do 1544 roku. Wtedy Adam Strasz herbu Ogończyk, nowy właściciel Jeżowa, przebudował kasztel, zamieniając mieszkalną wieżę obronną w nowoczesną wieżową kamienicę. Budynek zaczął przypominać wiejską willę, związaną nierozerwalnie z otoczeniem przyrody.
Tak wygląda dwór obronny w Jeżowie w Małopolsce [GALERIA]
18
Burzliwe losy dworu – od arian po dom pracy twórczej
Po przebudowie zainicjowanej przez Adama Strasza dwór jeszcze wielokrotnie zmieniał właścicieli. Pod koniec XVI wieku jego posiadaczem został Marcin Winowski, a następnie na ponad sto lat obiekt przejęli arianie, którzy najprawdopodobniej zaadaptowali go na zbór, zmieniając wystrój wnętrz. W kolejnych stuleciach majątek należał m.in. do rodów Kurdwanowskich, Jaworskich i Majchrowiczów. Na początku XX wieku właścicielami dworu została rodzina Ramułtów, która rezydowała w nim aż do 1945 roku.
Po zakończeniu II wojny światowej, na mocy reformy rolnej, majątek został wywłaszczony. Pozbawiony opieki dwór przez lata niszczał i popadał w ruinę. Dopiero gruntowne prace konserwatorskie przeprowadzone w latach 1962-1965 przywróciły mu renesansowy wygląd. Po renowacji obiekt przekazano Liceum Sztuk Plastycznych w Tarnowie. Dziś pełni on funkcję Domu Pracy Twórczej, goszcząc m.in. ogólnopolskie plenery malarskie dla młodzieży.
Architektura kasztelu: od gotyckiej strażnicy do renesansowej rezydencji
Początkowo, przed 1525 rokiem, budowla miała charakter typowo obronny. Było to późnogotyckie fortalicjum, wzniesione na dębowych palach na podmokłym terenie, co pozwalało kontrolować szlak wodny na Białej. Tę surową, trzykondygnacyjną strażnicę otaczała fosa i palisada, a jej obronność wzmacniała nieregularna, owalna baszta w narożniku południowo-wschodnim, której górna część wspierała się na ceglanych arkadach.
Prawdziwą metamorfozę kasztel przeszedł po 1529 roku za sprawą Adama Strasza, który przekształcił go z gotyckiego refugium w renesansową, wiejską willę. Do starszej części dobudowano wówczas skrzydło północne, obniżono całą konstrukcję, poszerzono otwory okienne i dodano kamienne ramy kominków. Zmiana charakteru budowli z obronnego na rezydencjonalny została uwieczniona na tablicy fundacyjnej nad wejściem, noszącej inskrypcję: „GDI PAN BOG S NAMY- WSYTKO MIEC BEDZIEMY”.
Renesansowe skarby ukryte we wnętrzach
Wnętrza dworu w Jeżowie kryją cenne świadectwa minionych epok, w tym dobrze zachowane detale kamieniarskie i unikatowe polichromie. Na szczególną uwagę zasługują renesansowe malowidła ścienne, które powstały, gdy właścicielami obiektu byli arianie. Wśród nich odkryto panoramę Jeżowa, a także sceny o tematyce myśliwskiej i żeglarskiej oraz przedstawienia zwierząt i drzew. W późniejszym okresie, gdy dwór przeszedł w ręce wrogiego innowiercom Marcina Byliny, we wnętrzach pojawiły się liczne wizerunki świętych.
Do dziś w pomieszczeniach można podziwiać fragmenty tych historycznych dekoracji, które harmonijnie współgrają z innymi zachowanymi elementami. Warto zwrócić uwagę na oryginalną kamieniarkę renesansową, kamienne portale oraz pięknie zachowane drewniane stropy belkowe, które nadają wnętrzom niepowtarzalny, historyczny klimat.
