Nowica to dawna łemkowska wieś w Małopolsce. Zasłynęła z wyrabiania drewnianych łyżek
Nowica jest jedną z najpiękniejszych wsi w województwie małopolskim. Jest położona w powiecie gorlickim, w gminie Uście Gorlickie. Ta dawna łemkowska osada znajduje się w Beskidzie Niskim, nad potokiem Przysłup, uchodzącym do zalewu Klimkówka. Od północnej strony nad miejscowością rozciąga się masyw Magury Małastowskiej. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku, na który powołuje się portal Polska w Liczbach, w Nowicy mieszka 136 osób, z czego 52,9 proc. mieszkańców stanowią kobiety, a 47,1 proc. ludności to mężczyźni. W latach 1975-1998 wieś należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego.
Pierwsze wzmianki o Nowicy pochodzą z pierwszej połowy XVI wieku. Wówczas stanowiła część dóbr rodu Gładyszów. We wsi do dzisiaj zachowało się wiele łemkowskich chyż oraz greckokatolicka cerkiew pw. św. Paraskewy. Świątynia jest jednym z najcenniejszych zabytków na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Wato odnotować, że wciąż są w niej odprawiane msze w obrządku greckokatolickim. Cerkiew wybudowano w 1843 roku. Jej wyposażenie stanowią m.in. ikonostas z XVIII wieku oraz polichromia z 1927 roku. Kolejnym zabytkowym obiektem w miejscowości jest kaplica Zaśnięcia Bogurodzicy, w której corocznie, 28 sierpnia, odbywa się odpust. W pobliżu kaplicy znajduje się tablica pamiątkowa ukraińskiego poety Antonycza (1909–1937), syna proboszcza cerkwi. Pomnik sąsiaduje z plebanią, która w 2014 roku została przekazana przez metropolitę greckokatolickiego abpa Jana Martyniaka bractwu młodzieży greckokatolickiej „Sarepta”.
Nowica zasłynęła w wiekach dawnych z wyrobu przedmiotów z drewna, którym trudniła się miejscowa ludność. Ta tradycja przetrwała aż do dzisiaj, a w niektórych domach wciąż można kupić drewniane łyżki. Rzemiosłem tym zajmowano się również w sąsiednim Przysłupie (Przysłopie).
Tak wygląda wieś Nowica w Małopolsce i zabytkowa cerkiew pw. św. Paraskewy [GALERIA]
20
Burzliwe losy Nowicy: od czasów Gładyszów po Akcję „Wisła”
Choć pierwsze pisemne wzmianki o osadzie, wówczas pod nazwą Unowica, pochodzą z 1512 roku, jej powstanie datuje się prawdopodobnie na drugą połowę XV wieku. Wieś rozwijała się powoli, wchodząc w skład tzw. kresu klimkowskiego. Trudne warunki życia nie zatrzymały jednak osadnictwa – w 1785 roku Nowicę zamieszkiwało 390 osób, a na przełomie XIX i XX wieku liczba ta wzrosła do ponad 700, w większości grekokatolickich Łemków. Niestety, wiek XX przyniósł wsi pasmo nieszczęść. Mieszkańców dotknęły represje w czasie I wojny światowej, a po jej zakończeniu bieda zmuszała wielu do emigracji zarobkowej.
Dramatyczny zwrot w historii Nowicy nastąpił po II wojnie światowej. W 1945 roku, w wyniku agitacji sowieckiej, większość rodzin zdecydowała się na dobrowolny wyjazd na tereny dzisiejszej Ukrainy, choć część z nich szybko powróciła. Ostateczny cios zadała Akcja „Wisła” w 1947 roku, kiedy to pozostałych mieszkańców przymusowo wysiedlono na Ziemie Odzyskane. Dopiero po latach, gdy pojawiła się możliwość powrotu, kilkanaście rodzin zdecydowało się na nowo osiedlić w rodzinnej wsi.
Łyżkarstwo – sposób na przetrwanie w trudnych warunkach
Nowica nie była jednak typową wsią rolniczą. Nieurodzajna gleba i strome stoki nie sprzyjały uprawom, dlatego podstawą utrzymania mieszkańców stało się rzemiosło. Ludność wsi, a także sąsiednich miejscowości, wyspecjalizowała się w produkcji wyrobów z drewna. Sławę zyskały zwłaszcza nowickie łyżki, znane jako „węgierskie”, a później „warszawskie”, które sprzedawano na targach w całym regionie. Poza łyżkami wytwarzano tu także inne przedmioty codziennego użytku, takie jak wałki do ciasta, tłuczki, fujarki, a nawet gonty. Rozwinięte było również bednarstwo, w ramach którego powstawały beczki i maślnice. Tradycja ta, choć już nie na taką skalę, przetrwała do dziś i stanowi ważny element lokalnej tożsamości.
Współczesne oblicze Nowicy: kultura i życie w harmonii z tradycją
Dziś Nowica to wieś tętniąca życiem, w której historia harmonijnie współgra z nowoczesnością. Obok potomków dawnych mieszkańców osiedliło się tu wielu nowych, tworząc zgraną społeczność. Miejscowość stała się ważnym ośrodkiem kulturalnym, znanym przede wszystkim z corocznego festiwalu teatralnego „Innowica”. Działają tu również inne inicjatywy, takie jak zespół muzyczny czy „Archiwum Nowica-Przysłup”, dokumentujące dziedzictwo regionu. Symbolem odrodzenia wsi jest także otwarta w 2000 roku Niepubliczna Szkoła Podstawowa, która w momencie powstania była najmniejszą tego typu placówką w Polsce, licząc zaledwie dwóch uczniów. Dziś, prowadzona przez Zjednoczenie Łemków, kontynuuje swoją misję.
