Poręba Wielka to jedna z najpiękniejszych wsi w Małopolsce. Kiedyś należała do zakonu Cystersów
Poręba Wielka jest jedną z najciekawszych wsi w województwie małopolskim. Jest położona w w powiecie limanowskim, w gminie Niedźwiedź, u północnych podnóży Gorców, w dolinie potoku Porębianka i jego dopływu, potoku Koninka. Miejscowość stanowi punkt wypadowy w Gorce, między innymi na Turbacz, Obidowiec i Suhorę. Jest siedzibą Gorczańskiego Parku Narodowego. Znajduje się w również obserwatorium astronomiczne na Suhorze. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku, na którego dane powołuje się portal Polska w Liczbach, w Porębie Wielkiej mieszka 2 425 osób, z czego 49 proc. mieszkańców stanowią kobiety, a 51 proc. ludności to mężczyźni. W latach 1975-1998 wieś należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego.
Historia Poręby Wielkiej sięga prawdopodobnie końcówki XIII wieku, kiedy funkcjonowała jako osada. Nazwa wsi wywodzi się od wyrąbanego kawałka puszczy, a niektóre źródła wskazują, że założyli ją wyrębnicy. Możliwe, że powstała jako przystanek noclegowy na przebiegającym tędy szlaku handlowym z Krakowa na Spisz. U swych początków Poręba Wielka była własnością zakonu Cystersów ze Szczyrzyca. To właśnie duchowni wystarali się o jej lokację na prawie niemieckim. Pierwsza oficjalna wzmianka o wsi pochodzi z 1380 roku. Wówczas wyrokiem sądu królewskiego tamtejsze ziemie zostały odebrane zakonnikom i włączone do dóbr królewskich Ludwika Węgierskiego.
Poręba Wielka słynie z niezwykle pięknych zabytków. Najważniejszym jest Muzeum Biograficzne Władysława Orkana „Orkanówka”, gromadzące i przechowujące pamiątki związane z wybitnym młodopolskim pisarzem. Orkanówka została wzniesiona w modnym na początku XX wieku stylu witkiewiczowskim (zakopiańskim), według projektu generała Andrzeja Galicy z Zakopanego, przyjaciela Władysława Orkana. W 1979 roku utworzono w niej muzeum. Jest jednym z najciekawszych obiektów na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Ponadto do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego wpisane są: zespół dworski, w którego skład wchodzą: dwór (spalony 1945), oficyna dworska (spalona 1945) oraz park podworski Wodzickich.
Tak wygląda wieś Poręba Wielka w Małopolsce [GALERIA]
16
Władysław Orkan – piewca Gorców z Poręby Wielkiej
Władysław Orkan, a właściwie Franciszek Ksawery Smaciarz, to postać nierozerwalnie związana z Porębą Wielką. Urodził się tu w 1875 roku w ubogiej, góralskiej rodzinie. W 1898 roku, wraz z matką i rodzeństwem, przyjął nazwisko Smreczyński, nawiązujące do rodowego nazwiska matki. Jako twórca zasłynął jednak pod pseudonimem Orkan. W swojej twórczości – poezji, dramatach i powieściach – z pasją opisywał piękno gorczańskiej przyrody oraz trud życia na polskiej wsi, czym zasłużył sobie na miano „piewcy Gorców”.
Jego życie osobiste naznaczone było rodzinnymi tragediami. Ożenił się z Marią Zwierzyńską, która zmarła na gruźlicę, gdy ich jedyna córka Zosia miała zaledwie trzy lata. Pisarz poślubił później Bronisławę Folejewską. W maju 1930 roku wyruszył do Krakowa, by odwiedzić ciężko chorą córkę. Niestety, nie zdążył do niej dotrzeć – zmarł na skutek wylewu krwi do mózgu. Zaledwie kilka tygodni później odeszła również Zosia. Orkan spoczął ostatecznie na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.
"Orkanówka" – historia domu, który nigdy nie został w pełni ukończony
Budowę swojego domu, nazwanego później „Orkanówką”, pisarz rozpoczął w 1903 roku. Środki na ten cel pochodziły z honorarium, które otrzymał za popularną powieść „W Roztokach”. Willa, zaprojektowana w stylu witkiewiczowskim przez przyjaciela Orkana, architekta Andrzeja Galicę, powstawała przy wsparciu lokalnych rzemieślników. Pisarz wprowadził się do niej już w 1905 roku, choć budynek nie był jeszcze w pełni gotowy.
Ciągłe problemy finansowe sprawiły, że „Orkanówka” w rzeczywistości nigdy nie została ukończona za życia twórcy. Piętro pozostało niewykończone, a sam dom nie był ocieplony, przez co surowe gorczańskie zimy rodzina Orkana często spędzała u przyjaciół lub siostry w Zakopanem. Po śmierci pisarza willa przeszła w ręce rodziny jego drugiej żony. Z czasem budynek niszczał, a spadkobierców nie było stać na kosztowne remonty. W 1973 roku dom został sprzedany gminie Niedźwiedź, a sześć lat później oficjalnie otwarto w nim muzeum.
Co można zobaczyć w Muzeum Władysława Orkana?
Do „Orkanówki” prowadzi malownicza aleja jaworowa, której drzewa zasadził sam pisarz w podzięce za szczęśliwy powrót z I wojny światowej. Tuż obok stoi kapliczka ufundowana w tej samej intencji przez jego matkę, Katarzynę. Wnętrze muzeum zachowało oryginalny układ pomieszczeń i autentyczne wyposażenie, które pozwala poczuć atmosferę domu z początku XX wieku. Zwiedzający mogą zobaczyć między innymi gabinet z biblioteką pisarza, jego sypialnię oraz pokój matki.
Wśród eksponatów znajdują się liczne pamiątki po Orkanie: jego rękopisy, pianino, a nawet dwa obrazy jego autorstwa. Muzeum gromadzi również cenne zbiory etnograficzne, w tym sprzęty typowe dla górali zagórzańskich, dawną ceramikę rabczańskich garncarzy oraz urządzenia do obróbki lnu. Szczególną uwagę przykuwa zabytkowa kuchnia z drewnianymi naczyniami i kredensem datowanym na 1867 rok, która doskonale oddaje realia życia w gorczańskiej chacie.
