Olkusz to jedno z najciekawszych miast w Małopolsce. Zasłynęło dzięki królewskim kopalniom
Początki osadnictwa na tym terenie sięgają wczesnego średniowiecza i wiążą się z płytko położonymi pokładami srebra. W połowie XIII wieku osada została przeniesiona nad rzekę Babę, a przed 1299 rokiem Olkusz został lokowany na prawie niemieckim. Od tego momentu nastąpił dynamiczny rozwój miasta, które na początku XIV wieku otoczono murami obronnymi i rozbudowano kościół farny pw. św. Andrzeja Apostoła.
Dzięki królewskim kopalniom oraz strategicznemu położeniu na szlaku handlowym z Wrocławia do Krakowa, Olkusz stał się jednym z najważniejszych miast Małopolski. Jego znaczenie potwierdza fakt, że w 1356 roku miasto zyskało prawo do wysyłania swoich przedstawicieli do Sądu Sześciu Miast – najwyższego organu sądowniczego dla miast regionu. Szczyt pomyślności przypadł na XVI wiek. W 1551 roku król Zygmunt August ustanowił nowy statut dla lokalnych kopalń, a w 1579 roku w jednej z kamienic na Rynku uruchomiono mennicę królewską, w której bito między innymi talary, grosze i trojaki. Kres świetności miasta nadszedł wraz z XVII stuleciem, kiedy wyczerpały się złoża, a potop szwedzki doprowadził do zniszczenia i zalania kopalń.
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku miasto znalazło się pod panowaniem austriackim, by w 1815 roku wejść w skład Królestwa Polskiego. To właśnie wtedy podjęto próby odbudowy górnictwa – w 1814 roku otwarto pierwszą kopalnię rudy cynku. W XIX wieku miasto przeszło znaczące zmiany, wyburzono m.in. stary ratusz i mury miejskie. Impulsem do ponownego rozwoju stała się budowa linii kolejowej w latach 1883–1885, a w 1907 roku austriacki przemysłowiec założył fabrykę wyrobów emaliowanych, znaną później jako OFNE "Emalia".
Okres międzywojenny to czas dalszego rozwoju, przerwany przez wybuch II wojny światowej. Miasto zostało wcielone do III Rzeszy, a jego nazwę zmieniono na Ilkenau. Okupant utworzył getto, które zlikwidowano w 1942 roku, wywożąc około 3 tysiące jego mieszkańców do obozu zagłady. Po wojnie nastąpił dalszy rozwój przemysłowy Olkusza, związany z budową nowej kopalni i zakładów produkcyjnych, co spowodowało wzrost liczby mieszkańców z 10 do niemal 40 tysięcy.
Mimo burzliwej historii, w Olkuszu zachowało się wiele cennych obiektów, które świadczą o jego bogatej przeszłości. Do najważniejszych zabytków wpisanych do rejestru należą:
- Średniowieczny układ urbanistyczny z okresu od XV do XIX wieku.
- Bazylika kolegiacka św. Andrzeja Apostoła z pierwszej połowy XV wieku wraz z kaplicą św. Jana Kantego z XIV wieku.
- Relikty murów obronnych oraz półbaszty z XIV wieku, widoczne przy ulicy Szpitalnej.
- Pozostałości ratusza w postaci murów piwnic na Rynku, datowane na XIV–XV wiek.
- Zabytkowe kamienice przy Rynku, pochodzące z XVI, XVII i XIX wieku, które pamiętają czasy największej świetności miasta.
- Budynek dawnego starostwa z 1828 roku, zlokalizowany przy Rynku.
Tak wygląda Olkusz, jedno z najpiękniejszych miast w województwie małopolskim [GALERIA]
15
